《黄河鱼类志》,是2015年水产出版社出版的有关 黄河水系 鱼类的专著,作者为 李思忠 。2017年由 中国海洋大学出版社 出版了此书的修订版。(本条目是以2015年水产出版社的版本内容为基础。)
主要内容
现有一亿多人口、为中华文明发源地的黄河流域,迄今尚缺全面、系统描述黄河水系鱼类及其研究历史的专著。本书填补了中国主要江河鱼类 区系 研究的一项空白。本书作者自1958年起开始研究 黄河 鱼类,历经坎坷,矢志不渝。《黄河鱼类志》根据作者约30万字的遗稿校订完成,并另收录未见于中国知网( CNKI )的作者鱼类学论文、科普文章、回忆等50余篇(约17万字),合集出版。
本书收集、分析了有关黄河土著鱼类以及其研究历史迄今为止最为丰富、完整的基本资料,系统描述、讨论了黄河流域170多种土著鱼类与 虹鳟 等引进鱼种名称的渊源、鱼类形态、习性、分布以及古文籍中的记载、研究历史等。其中有关黄河水系及邻近区域自然地理、鱼类分布的阐述及科普,对于国内外鱼类学家、水产学家、水产工作者以及水产院校、大学生物系 动物界 专业的师生和自然博物馆等有关专家和工作者,以及自然及博物爱好者、环境与 生物多样性 保护工作者等,都应有参考价值。
作者所写的回忆(收录于本书文集部分),对《黄河鱼类志》的写作缘由有所记载,也叙述了一位生物学者跨越半个多世纪动荡年代的亲身经历、心路历程、坎坷生涯,对于研究1949年后中国鱼类学的发展、科研环境与时代氛围的演变、知识分子的命运,提供了真实的人文素材,将有助于后人了解这段真实历史,以史为鉴。
章节
前言 xxiii
作者原序 xxiii
武云飞 教授: 李思忠 先生《黄河鱼类志》读后有感 xxiv
伍汉霖 教授:忆思忠先生 xxvii
总论 1
一、黄河流域自然概况 2
1、 青海高原 区 2
2、陕甘 黄土高原 区 3
4、山陕窄峡谷 5
5、 毛乌素沙漠 草原 5
6、汾渭地堑区 5
7、晋豫山地区 7
8、豫鲁 冲积平原 区 7
9、山东地垒区 8
二、 黄河 鱼类研究史 9
1、有关黄河流域鱼类的古文献 9
2、以二名法记载黄河流域鱼类的文献 10
3、黄河流域化石鱼类的研究 19
三、黄河鱼类分布特征及 区系 分析 22
1、黄河鱼类的分布特征 22
2、黄河流域鱼类的区系分析 23
3、黄河流域鱼类分布表 26
四、黄河流域鱼类形成史 41
五、黄河 渔业 今昔及展望 49
1、黄河流域古代的 渔业 49
2、黄河流域现代渔业概况 50
3、黄河流域发展渔业的最近途径及展望 51
黄河 鱼类的系统描述 53
辐鳍鱼亚纲 Actinopterygii 54
鲟形目 Aci pen seriformes 56
鲟科 Acipenser idae 56
鲟属 Acipenser Linnaeus
达氏鲟 Acipenser dabryanus Duméril
中华鲟 Acipenser sinensis Gray
属 Huso Brandt et Ratzeburg
东亚鳇鱼 Huso dauricus
匙吻鲟科 Polyodontidae 61
白鲟属 Psephurus Günther
白鲟 Psephurus gladius
鲱形目 Clupeiformes 64
鲱科 Clupeidae 64
锤氏小沙丁鱼 Sardinella zunasi Bleeker
鰶属 Clupanodon Lacepède
斑鰶 Clupanodon punctatus
科(鯷科) Engraulidae 67
属 Coilia Gray
刀鲚 Coilia ectenes Jordan et Seale
凤鲚 Coilia mystus
鲑形目 Salmoniformes 71
鲑 亚目 Salmonoidei 72
鲑科 Salmonidae 72
细鳞鲑 属 Brachymystax Günther
细鳞鲑 Brachymystax lenok tsinlingensis Li
鲑属 Salmo
虹鳟 ( 虹鳟 ) Oncorhynchus mykiss
香鱼科 Ple cog lossidae 78
香鱼属 Plecoglossus Temminck et Schlegel
香鱼 Plecoglossus altivelis Temminck et Schlegel
银鱼科 Salangidae 80
大银鱼 属 Protosalanx Regan
大银鱼 Protosalanx hyalocranius
新银鱼属 Neosalanx Wakiya et Takahasi
安氏新银鱼 Neosalanx andersoni
寡齿新银鱼 Neosalanx oligodontis Chen
半银鱼属 Hemisalanx Regan
前颌半 银鱼 Hemisalanx prognathus Regan
银鱼属 Salanx Cuvier
长臀 银鱼 Salanx longianalis
鳗 鲡 目 Anguilliformes 90
鳗鲡科 Anguillidae 90
鳗鲡属 Anguilla Shaw
鳗鲡 Anguilla japonica Temminck et Schlegel
鲤形目 Cypriniformes 93
亚 口鱼 ( 胭脂鱼 )科 Catostomidae 93
胭脂鱼属 Myxocyprinus Gill
胭脂鱼 Myxocyprinus asiaticus Bleeker
花鳅科 Cobitidae 95
条鳅亚科 Noemachilinae 96
须鼻 鳅属 Lefua Herzenstein
须鼻鳅 Lefua costata Kessler
荷马条鳅属 Paracobitis Bleeker
红尾副鳅 Paracobitis variegatus
高原鳅属 Triplophysa Rendahl
硬刺高原鳅 Triplophysa scleropterus
拟硬刺高原鳅 Triplophysa pseudoscleropterus
达里湖高原鳅 Triplophysa dalaica
短鳍高原鳅 Triplophysa minxianensis
巴氏 陕西高原鳅 ( 黄河高原鳅 ) Triplophysa pappenheimi
后鳍高原鳅 Triplophysa posteroventralis
壮体高原鳅 Triplophysa 粗壮金线鲃
中亚 高原鳅 Triplophysa stoliczkai
蛇形高 原鳅 Triplophysa longianguis
背斑高原鳅 Triplophysa dorsonotatus
董氏高原鳅 Triplophysa toni
鞍斑 陕西高原鳅 Triplophysa sellaefer
隆头高原鳅 Triplophysa alticeps Herzenstein
钝吻高原鳅 Triplophysa obtusirostra Wu et Wu
鼓 鳔 花鳅属 Hedinichthys Rendahl
似 鼓鳅 Hedinichthys siluroides
沙鳅亚科 Botiinae 121
副沙鳅属 Parabotia Dabry de Thiersant
花斑副沙鳅 Parabotia fasciata Dabry de Thiersant
薄鳅属 Leptobotia Bleeker
花鳅亚科 Cobitinae 124
中华花鳅 Cobitis 中华缺翅虫 Sauvage et Dabry
北方花鳅 Cobitis granoei Rendahl
泥鳅 属 Misgurnus Lacepède
泥鳅 Misgurnus anguillicaudatus
细尾 泥鳅 Misgurnus bipartitus
副泥鳅属 Paramisgurnus Sauvage
大鳞副泥鳅 Paramisgurnus dabryanus Sauvage
鲤科 Cyprinidae 131
鲤亚科 Cyprininae 132
鲤属 Cyprinus Linnaeus
鲤 Cyprinus carpio 卡尔?冯?林奈
鲫属 Carassius Jarocki
鲫 Carassius auratus
附:鲤鲫杂交种 Cyprinus carpio(♂)× Carassius auratus(♀)
鲃亚科 Barbinae 140
突吻鱼属 Varicorhinus Ruppell
大鳞突吻鱼( 多鳞白甲鱼 ) Varicorhinus macrolepis
鮈亚科 Gobioninae 143
䱻属 Hemibarbus Bleeker
鲮 Hemibarbus labeo
花䱻 Hemibarbus 黑枕黄鹂马来亚种 Bleeker
长吻䱻 Hemibarbus longirostris
刺鮈 属 Acanthogobio Herzenstein
刺鮈 Acanthogobio guentheri Herzenstein
似白鮈属 Paraleucogobio Berg
似白鮈 Paraleucogobio not acanthus Berg
麦穗鱼属 Pseudorasbora Bleeker
麦穗鱼 Pseudorasbora parva
多牙麦穗鱼 Pseudorasbora fowleri Nichols
属 Sarcocheilichthys Bleeker
华 鳈 Sarcocheilichthys sinensis Bleeker
黑鳍鳈 Sarcocheilichthys nigripinnis
红鳍鳈 Sarcocheilichthys sciistius
颌须鮈属 Gnathopogon Bleeker
多纹 颌须鮈 Gnathopogon polytaenia
短须 颌须鮈 Gnathopogon imberbis
济南颌须鮈 Gnathopogon tsinanensis
银鮈属 Squalidus Dybowsky
银色 银𬶋 Squalidus argentatus
点纹银𬶋 Squalidus wolterstorffi
八纹银鮈 Gnathopogon similis Nichols
中间银𬶋 Squalidus intermedius Nichols
鮈属 Gobio 乔治·居维叶
似铜𬶋 Gobio coriparoides Nichols
灵宝鮈 Gobio meridionalis Xu
花丁鮈 Gobio cynocephalus Dybowski
张姓 鮈 Gobio tchangi sp. nov.(图66) 178
棒花𬶋 Gobio rivuloides Nichols
黄河鮈 Gobio huanghensis Lo
细体鮈 Gobio tenui corpus Mori
小索氏鮈 Gobio soldatovi minulus Nichols
铜鱼属 Coreius Jordan et Starks
铜鱼 Coreius heterodon
长须 铜鱼 Coreius septentrionalis
铜鱼 Coreius cetopsis
吻𬶋 属 Rhinogobio Bleeker
吻鮈 Rhinogobio typus Bleeker
大鼻吻𬶋 Rhinogobio nasutus
拟鮈属 Pseudogobio Bleeker
拟鮈 Pseudogobio vaillanti Sauvage
长吻 拟鮈 Pseudogobio longirostris Mori
棒 细鳞鲑 属 Abbottina Jordan et Fowler
棒花鱼 Abbottina rivularis
胡鮈属 Huigobio Fang
清徐胡𬶋 Huigobio chinssuensis Nichols
长蛇𬶋 属( 蛇鮈属 ) Saurogobio Bleeker
杜氏船丁鱼( 长蛇鮈 ) Saurogobio dumerili Bleeker
达氏船丁鱼( 蛇𬶋 ) Saurogobio dabryi Bleeker
鳅鮀属 Gobiobotia Kreyenberg
鳅鮀 Gobiobotia pappenheimi Kreyenberg
宜昌鳅 Gobiobotia ichangensis Fang
平鳍鳅 鮀 Gobiobotia homalopteroidea Rendahl
裂腹鱼亚科 Schizothoracinae 210
裂腹鱼 属 Schizothorax Heckel
溥氏 裂腹鱼 Schizothorax prenanti
裸重唇鱼属 Gymnodiptychus Herzenstein
厚唇裸重唇鱼 Gymnodiptychus pachycheilus Herzenstein
裸鲤属 Gymnocypris Günther
花斑裸鲤 Gymnocypris eckloni Herzenstein
斜口裸鲤 Gymnocypris scoliostomus Wu et Chen
黄河鱼属 Chuanchia Herzenstein
骨唇黄河鱼 Chuanchia labiosa Herzenstein
裸裂 尻 鱼属 Schizopygopsis Steindachner
黄河裸裂尻鱼 Schizopygopsis pylzovi Kessler
嘉陵裸裂尻鱼 Schizopygopsis kialingensis Tsao et Tun
扁咽齿鱼属 Platypharodon Herzenstein
小嘴鳇鱼 Platypharodon extremus Herzenstein
雅罗鱼亚科 Leuciscinae 225
鱥属 Phoxinus Rafinesque
尖头 拉氏鱥 Phoxinus lagowskii oxycephalus
张氏 Phoxinus tchangi Chen
青鱼属 Mylopharyngodon Peters
青鱼 Mylopharyngodon piceus
东北雅罗鱼 Leuciscus waleckii
草鱼 Ctenopharyngodon Steindachner
草鱼 Ctenopharyngodon idellus
赤眼鳟属 Squaliobarbus Günther
赤眼鳟 Squaliobarbus curriculus
鱲属 Zacco Jordan et Evermann
宽鳍鱲 Zacco platypus
鱼属 Ochetobius Günther
鳤鱼 Ochetobius elongatus
马口鱼属 Opsariichthys Bleeker
南方马口鱼 Opsariichthys uncirostris bidens Günther
鱼属 Elopichthys Bleeker
鳡鱼 Elopichthys bambusa
亚科 Xenocyprininae(= Chondrostominae) 250
鲴属 Xeno cypris Günther
银鲴 Xenocypris argentea Günther
黄鲴 Xenocypris davidi Bleeker
斜颌鲴属 Plagiognathops Berg
细鳞鲴 Plagiognathops microlepis
刺鯿属 Acanthobrama Heckel
刺鯿(似鯿) Acanthobrama simoni Bleeker
鮍 𫚪亚科 Rhodeinae(= 亚科 Acheilognathinae ) 259
刺鳑鮍属 Acanthorhodeus Bleeker
大鳍鱊 刺鳑鮍 Acanthorhodeus macropterus Bleeker
越南 刺鳑鮍 Acanthorhodeus tonkinensis Vaillant
短须𫚪 刺鳑鮍 Acanthorhodeus barbatulus
带臀刺鳑鮍 Acanthorhodeus taenianalis Günther
兴凯𫚪 刺 彩副鱊 Acanthorhodeus chankaensis
白河刺鳑鮍 Acanthorhodeus peihoensis
副 鱊属 Paracheilognathus Bleeker
无须副鱊 Paracheilognathus imberbis
鱊属 Acheilognathus Bleeker
无须鱊 Acheilognathus gracilis Nichols
鳑鮍属 Rhodeus Agassiz
中华鳑鮍 Rhodeus 中华缺翅虫 Günther
高体 彩副鱊 Rhodeus ocellatus
石 属 Pseudoperilampus Bleeker
彩石鲋 Pseudoperilampus lighti Wu
亚科 Abramidinae(= 鲌亚科 Culterinae) 278
白鰷属 Hemiculter Bleeker
白鰷 Hemiculter leucisculus
贝氏白鰷 Hemiculter bleekeri Warpachowsky
属 Megalobrama Dybowski
三角 鲂 Megalobrama terminalis
红鲌属 Erythroculter Berg
尖头红鲌 Erythroculter oxycephalus
弯头红鲌 Erythroculter recurviceps
蒙古红鲌 Erythroculter mongolicus
红鳍红鲌 Erythroculter erythropterus
鲌属 Culter Basilewsky
短尾鲌 Culter alburnus brevicauda Günther
鳊属 Parabramis Bleeker
鳊 Parabramis pekinensis
锯齿鳊属 Toxabramis Günther
细鳞锯齿鳊 Toxabramis swinhonis Günther
银色锯齿鳊 Toxabramis argentifer Abbott
飘鱼属 Parapelecus Günther
银 飘鱼 Parapelecus argenteus Günther
寡鳞飘鱼 Parapelecus engraulis
白 属 Hemiculterella Warpachowski
开封市 白䱔 Hemiculterella kaifensis Tchang
细鲫属 Aphyocypris Günther
中华细鲫 Aphyocypris chinensis Günther
鲢 亚科 Hypophthalmichthyinae 303
鲢属 Hypophthalmichthy s Bleeker
鲢 Hypophthalmichthys molitrix
属 Aristichthys Oshima
鳙 Aristichthys nobilis
鲇形目 Siluriformes (= Nematognathi) 308
鲇科 Siluridae 308
鲇 Silurus asotus Linnaeus
兰州鲇 Silurus lanzhouensis Chen
南方大口鲇 Silurus soldatovi meridionalis Chen
(鮠)科 鲿科 314
黄鲿鱼属 Pseudobagrus Bleeker
黄鲿鱼 Pseudoba grus fulvidraco
瓦氏黄颡鱼 Pseudobagrus vachellii
长吻 黄鲿鱼 Pseudobagrus longirostris
厚吻黄鲿鱼 Pseudobagrus crassirostris
粗唇黄鲿鱼 Pseudobagrus crassilabris
开封市 黄鲿鱼 Pseudobagrus kaifenensis
𬶏属 Leiocassis Bleeker
乌苏里鮠 Leiocassis ussuriensis Dybowski
银汉鱼目 Atheriniformes 327
飞鱼科 亚目 Exocoetoidei (现归为 颌针鱼目 ) 328
鱵科 Hemiramphidae 328
鱵鱼 属 Hemiramphus Cuvier
前鳞 Hemiramphus kurumeus Jordan et Starks
细鳞鱵 Hemiramphus sajori Temminck et Schlegel
间鳞鱵 Hemiramphus intermedius Cantor
亚目 Cyprinodon toidei (现升为 鳉形目 ) 333
大颌 鳉 科 Adrianichthyidae 333
青鳉属 Oryzias Jordan et Snyder
青鳉 Oryzias latipes sinensis Chen
附: 食蚊鱼 Gambusia affinis
刺鱼目 Gasterosteiformes(= Thoracostei) 337
刺鱼科 Gasterosteidae 337
多刺鱼属 Pungitius Coste
中华多刺鱼 Pungitius pungitius sinensis
合鳃鱼目 Synbranchiformes(= Symbranchii) 340
合鳃 亚目 Synbranchoidei 340
合鳃鱼科 Synbranchidae 340
黄鳝属 Monopterus Lacepède
黄鳝 Monopterus albus
鲽形目 Pleuronectiformes 343
舌鳎亚科 Cynoglossinae 343
舌鳎属 Cynoglossus Hamilton
焦氏舌鳎 Cynoglossusjoyneri
半滑舌鳎 Cynoglossussemilaevis
窄体舌鳎 Cynoglossusgracilis
短吻舌鳎 Cynoglossusabbreviatus
鲈形目 Perciformes 351
鲻科 Mugilidae 352
鲻鱼 Mugil cephalus Linnaeus
鱼属 Liza Jordan et Swain
绿背龟鮻 Liza soiuy
鲈亚目 Percoidei 356
鲈科 Percichthyidae 356
花鲈属 Lateola brax Bleeker
花鲈 Lateolabrax japonicus
鳜属 Siniperca Gill
鳜(花)鱼 Siniperca chuatsi
纲纹鳜 Siniperca aequiformis Tanaka
丽鲷 属 Tilapia Smith
红腹丽 Tilapia zillii
莫桑比克 丽鲷 Tilapia mossambica
尼罗河 丽鲷 Tilapia nilotica
蓝丽鲷 Tilapia aurea Peters
红丽鲷( 福寿鱼 )
塘 科 Eleotridae 371
沙塘鳢属 Odontobutis Bleeker
沙鳢 Odontobutis obscura
黄黝鱼属 Hypseleo tris Gill
黄黝鱼 Hypseleotris swinhonis
虎鱼总科 Gobioidae 375
鰕虎鱼 科 Gobiidae 376
栉 鰕虎鱼属 Ctenogobius Gill
强鳍栉鰕虎鱼 Ctenogobius hadropterus Jordan et Snyder
普栉鰕虎鱼 ( 子陵吻鰕虎 ) Ctenogobius giurinus Rutter
刺 鰕虎鱼属 Acanthogobius Gill
刺 鰕虎鱼 Acanthogobius flavimanus
矛尾刺鰕虎鱼 Acanthogobius hasta
舌鰕虎鱼 属 Glossogobius Gill
舌鰕虎鱼 Glossogobius giuris
矛尾 鰕虎鱼属 Chaeturichthys Richardson
矛尾 鰕虎鱼 Chaeturichthys stigmatias Richardson
叉齿 鰕虎鱼 ( 鰕虎鱼)属 Tridentiger Gill
叉齿 鰕虎鱼 Tridentiger obscurus
双纹叉齿鰕虎鱼 Tridentiger trigonocephalus Gill
狼鰕虎鱼 属 Odontamblyopus Bleeker
狼鰕虎鱼 Odontamblyopus rubicundus
弹涂鱼 科 Periophthalmidae 391
弹涂鱼属 Periophthal mus Bloch et Schneider
弹涂鱼 Periophthalmus cantonensis
乌 鳢 亚目 Channoidei(= Ophiocephaliformes) 394
乌 鳢科 Channidae (= 鳢科 Ophiocephalidae) 394
鳢属 Channa Scopoli
乌鳢 Channa argus Cantor
攀鲈亚目 Anabantoidei 397
斗鱼科 Belontiidae(= Polyacanthidae, 袋鼠科 ) 397
斗鱼属 Macropodus Lacepède
刺鳅亚目 Mastacembeloidei(= Opisthomi) 400
刺鳅科 Mastacembelidae 400
刺鳅属 Macrognathus Lacepède
鲉形目 Scorpaeniformes (= Cottoidei) Berg
杜父鱼科 Cottidae 403
淞江鲈 属 Trachider mus Heckel
松江鲈 Trachidermus fasciatus Heckel
形目 Tetraodontiformes (= 愈颌类 Plectognathi Jordan) 407
鲀鱼科 Tetraodontidae 407
东方鲀属 Takifugu Abe
弓斑多纪鲀 Takifugu ocellatus
星弓 东方鲀 Takifugu obscurus
红鳍多纪鲀 Takifugu rubripes
星点东方鲀 Takifugu niphobles
《黄河鱼类志》鱼类名称对照表 415
《黄河鱼类志》鱼图说明 431
《黄河鱼类志》主要参考文献 438
作者文选 446
学术论文、序言、摘要、综述 446
《中国淡水鱼类的分布区划》前言 446
中国淡水鱼类分布现状形成原因的探讨 447
中国鲴亚科(Xenocyprininae)地理分布的研究 450
对 鲤形目 起源的一些看法 455
《中国动物图谱—鱼类》第二版说明 460
宁蒙高原亚区鱼类 区系 及其形成原因的探讨 462
书评:对《中国鱼类系统检索》专著的浅议 467
《青藏高原鱼类》(武云飞 吴翠珍著): 李思忠 教授序 471
鲤科 鱼类 472
《中国动物志硬骨鱼纲:鲽形目》前言 477
平鳍鳅科 及 鮡科 鱼类地理分布和东洋区北侧界线的探讨(摘要) 480
On the Boundary Line between the Oriental and Holarctic Regions Based on the Geographical Distribution of fresh H₂O Fishes 481
鲤亚科鱼类地理分布的研究 483
《世界鱼类》(第2版中文版):译者的说明 495
《鱼博物学》、《鱼文化录》(赖春福等著): 李序 496
裂腹鱼亚科 鱼类地理分布的探讨 500
《中国动物志硬骨鱼纲银汉鱼目鳉形目颌针鱼目蛇 目鳕形目》前言一 507
科普随笔、杂文 509
漫谈 鲤科 鱼类对环境的适应 513
我国西部的 有毒鱼类 524
从八字新 养鱼 经谈一点养鱼常识—在 晋西南 水产会议的发言 526
为什么要研究鱼类 区系 分类学 530
略谈鱼类学与地史学的关系 535
钓 黄鳝 536
湖怪—大红鱼之谜 537
狗鱼类的特征及分布 538
能飞的鱼类 539
文昌鱼 不只存在我国南部沿海 540
银鱼 541
白 541
比目鱼 542
也谈 中华鲟 543
鳣 濒危,何以解忧? 544
鱼类的性转变 547
喀纳斯湖水怪 的新信息(李思忠、方芳) 547
珍贵的“祸头鱼”— 乌鳢 548
腰系“飘带”的鱼婢 549
鞠躬尽 的 大麻哈鱼 550
“岂其食鱼,必河之鲤” 550
鱼之最(1) 551
鱼之最(2) 551
鳜 花鱼 552
对黄淮海盐碱地改造设想( 李思忠 、 孙儒泳 、姚鸿震) 553
水中老虎— 食人鲳 554
和子弹一样快的鱼— 剑鱼 554
鳡—能吞食半只猪 555
能钓鱼的鱼— 安康鱼 556
淞江鲈 非鲈鱼 556
肛门长在喉部的鱼 558
鱼中神射手— 射水鲈 559
扁吻鱼 559
唐鱼 562
花鳗鲡 563
川陕哲罗鲑 565
鱼类学家— 张春霖 569
回忆 575
家乡与少年时代 575
我所知的 柏杨 与我此生扼要的回顾 583
附*:我的初步检查与说明(三):我为什么拟“黄河鱼类志”文稿? 602
作者照片插页 603
附录 619
编者补充说明 619
封面照片 619
文选鱼图来源 619
鱼类形态描述术语资料来源 619
鱼类形态描述术语 620
中国科学院动物研究所 : 李思忠 先生生平 622
作者生平年表与著作名录 624
在线参考资料 633
编者后记(Editor's PostScript ) 634